Burian: Ο παγωμένος άνεμος της Σιβηρίας που μπορεί να βυθίσει την Ευρώπη σε πολικό ψύχος

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά και επικίνδυνα χειμερινά μετεωρολογικά φαινόμενα είναι το Burian, γνωστό και ως Buran. Πρόκειται για την εισβολή εξαιρετικά ψυχρών ηπειρωτικών αέριων μαζών από τη Ρωσία και τη Σιβηρία προς την Ευρώπη, που υπό κατάλληλες ατμοσφαιρικές συνθήκες μπορεί να προκαλέσει ισχυρό παγετό, χιονοθύελλες και θερμοκρασίες πολλούς βαθμούς κάτω από το μηδέν.

Αν και τέτοιες ισχυρές ψυχρές εισβολές δεν αποτελούν συχνό φαινόμενο στη δυτική και νότια Ευρώπη, η μετεωρολογική ιστορία έχει δείξει ότι μπορούν να μεταβάλουν εντυπωσιακά τις καιρικές συνθήκες μέσα σε λίγες ημέρες.

Τι είναι το φαινόμενο Burian και από πού προέρχεται;

Ο όρος Burian χρησιμοποιείται κυρίως στην Ιταλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες για να περιγράψει ισχυρούς, παγωμένους ανατολικούς ή βορειοανατολικούς ανέμους, οι οποίοι μεταφέρουν πολύ ψυχρές αέριες μάζες από τις ηπειρωτικές περιοχές της Ρωσίας προς την Ευρώπη.

Ο όρος συνδέεται με το ρωσικό Buran, που περιγράφει μια ισχυρή χιονοθύελλα, ιδιαίτερα στις στέπες της Ρωσίας και της Κεντρικής Ασίας. Η συσχέτισή του με την ελληνική λέξη «Βορέας» εμφανίζεται σε ορισμένες δημοφιλείς αναφορές, αλλά δεν αποτελεί ασφαλώς τεκμηριωμένη ετυμολογία.

Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, τεράστιες εκτάσεις της Σιβηρίας και του Καζακστάν καλύπτονται από χιόνι, ενώ οι μεγάλες νύχτες και η περιορισμένη ηλιακή ακτινοβολία ευνοούν τη δημιουργία εξαιρετικά ψυχρών αέριων μαζών.

Όταν η ατμοσφαιρική κυκλοφορία επιτρέψει τη μεταφορά αυτών των αέριων μαζών προς τα δυτικά, η Ευρώπη μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με απότομη πτώση της θερμοκρασίας και ιδιαίτερα δυσμενείς χειμερινές συνθήκες.

Σε περιπτώσεις ισχυρής βαροβαθμίδας, οι άνεμοι μπορούν τοπικά να φτάσουν ή και να ξεπεράσουν τα 100 χιλιόμετρα την ώρα, ενισχύοντας σημαντικά την αίσθηση του ψύχους.

Πώς μπορεί η Σιβηρία να «παγώσει» την Ευρώπη;

Το κλειδί βρίσκεται στη διάταξη των βαρομετρικών συστημάτων πάνω από την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Όταν αναπτύσσονται ισχυρά αντικυκλωνικά συστήματα στη βόρεια ή βορειοανατολική Ευρώπη, μπορούν να εμποδίσουν τη συνηθισμένη δυτική κυκλοφορία που μεταφέρει σχετικά ήπιες αέριες μάζες από τον Ατλαντικό.

Εάν ταυτόχρονα επικρατούν χαμηλότερες πιέσεις νοτιότερα, δημιουργούνται ευνοϊκές συνθήκες για τη μεταφορά πολύ ψυχρού αέρα από τη Ρωσία προς την κεντρική και νότια Ευρώπη.

Ανάλογα με τη διαδρομή των αέριων μαζών, το ψύχος μπορεί να επηρεάσει τη Γερμανία, την Πολωνία, την Αυστρία, τη Γαλλία, την Ιταλία, τα Βαλκάνια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την Ελλάδα.

Η ένταση των χιονοπτώσεων εξαρτάται από την παρουσία υγρασίας και κατάλληλων ατμοσφαιρικών διαταραχών. Επομένως, μια ισχυρή ψυχρή εισβολή δεν συνοδεύεται υποχρεωτικά από εκτεταμένες χιονοπτώσεις.

Ο ρόλος της πολικής δίνης και της αιφνίδιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης

Ένας από τους μηχανισμούς που μπορούν να επηρεάσουν τη χειμερινή ατμοσφαιρική κυκλοφορία είναι η Αιφνίδια Στρατοσφαιρική Θέρμανση, γνωστή διεθνώς ως Sudden Stratospheric Warming (SSW).

Πρόκειται για ένα φαινόμενο κατά το οποίο η θερμοκρασία στη στρατόσφαιρα πάνω από την Αρκτική μπορεί να αυξηθεί κατά αρκετές δεκάδες βαθμούς Κελσίου μέσα σε λίγες ημέρες.

Σε ορισμένα ισχυρά επεισόδια η αύξηση μπορεί να ξεπεράσει τους 40°C. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματική θερμοκρασία της στρατόσφαιρας φτάνει υποχρεωτικά τους +40°C ή +45°C.

Η αιφνίδια θέρμανση μπορεί να προκαλέσει σημαντική εξασθένηση ή διαταραχή της στρατοσφαιρικής πολικής δίνης, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται και διάσπασή της.

Οι μεταβολές αυτές μπορούν να επηρεάσουν σταδιακά την κυκλοφορία της τροπόσφαιρας, ευνοώντας την ανάπτυξη αντικυκλωνικών εμποδισμών και την κάθοδο ψυχρών αέριων μαζών προς τα μεσαία γεωγραφικά πλάτη.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική επιστημονική διευκρίνιση: κάθε αιφνίδια στρατοσφαιρική θέρμανση δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε ψυχρή εισβολή στην Ευρώπη, ούτε κάθε επεισόδιο Burian προκαλείται από στρατοσφαιρική θέρμανση.

Η τελική εξέλιξη εξαρτάται από τη συνολική ατμοσφαιρική κυκλοφορία και τη θέση των βαρομετρικών συστημάτων.

Οι ιστορικές ψυχρές εισβολές που πάγωσαν την Ευρώπη

Η ευρωπαϊκή μετεωρολογική ιστορία περιλαμβάνει αρκετά χαρακτηριστικά επεισόδια μεταφοράς πολύ ψυχρών ηπειρωτικών αέριων μαζών.

Ο χειμώνας του 1985 παραμένει χαρακτηριστικός για το εξαιρετικά έντονο ψύχος και τις εκτεταμένες χιονοπτώσεις που επηρέασαν πολλές περιοχές της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων και η Ιταλία.

Ακολούθησαν σημαντικές χειμερινές ψυχρές εισβολές το 1996, το 2006 και ιδιαίτερα τον Φεβρουάριο του 2012, όταν η ανατολική και η νότια Ευρώπη αντιμετώπισαν παρατεταμένο παγετό και έντονες χιονοπτώσεις.

Ωστόσο, δεν είχαν όλα αυτά τα επεισόδια τον ίδιο μηχανισμό δημιουργίας και δεν μπορούν να αποδοθούν συλλήβδην σε διάσπαση της πολικής δίνης.

Φεβρουάριος 2018: Όταν χιόνισε ακόμη και στη Ρώμη

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια σημειώθηκε στα τέλη Φεβρουαρίου του 2018.

Η ισχυρή ψυχρή εισβολή, που έγινε γνωστή στη Βρετανία ως Beast from the East, μετέφερε παγωμένες αέριες μάζες από την ανατολική Ευρώπη προς τα δυτικά.

Η Ρώμη ντύθηκε στα λευκά, ενώ οι θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια της νύχτας υποχώρησαν έως περίπου τους -5°C.

Ακόμη και η Νάπολη γνώρισε ιδιαίτερα έντονες χιονοπτώσεις για τα δεδομένα της περιοχής.

Ο ευρωπαϊκός δορυφόρος Sentinel-3A κατέγραψε στις 27 Φεβρουαρίου 2018 την εκτεταμένη χιονοκάλυψη στην Ιταλία, προσφέροντας μια εντυπωσιακή εικόνα της ψυχρής εισβολής.

Μπορεί το Burian να επηρεάσει και την Ελλάδα;

Η Ελλάδα μπορεί να επηρεαστεί από ισχυρές ψυχρές εισβολές ηπειρωτικής προέλευσης, ιδιαίτερα όταν η ατμοσφαιρική κυκλοφορία ευνοεί τη μεταφορά ψυχρών αέριων μαζών από τη βορειοανατολική Ευρώπη προς τα Βαλκάνια.

Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να σημειωθεί κατακόρυφη πτώση της θερμοκρασίας, με ισχυρό παγετό στα ηπειρωτικά και χιονοπτώσεις ακόμη και σε περιοχές χαμηλού υψομέτρου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλληλεπίδραση των ψυχρών αέριων μαζών με το Αιγαίο Πέλαγος.

Όταν πολύ ψυχρός αέρας περνά πάνω από τα σχετικά θερμότερα νερά του Αιγαίου, μπορεί να εμπλουτιστεί με υγρασία και να δημιουργήσει συνθήκες για οργανωμένες χιονοπτώσεις, ιδιαίτερα στις ανατολικές προσήνεμες περιοχές.

Η ένταση και η γεωγραφική κατανομή των φαινομένων εξαρτώνται από τη θερμοκρασία της αέριας μάζας, τη διεύθυνση των ανέμων, την ατμοσφαιρική αστάθεια και την παρουσία κατάλληλων βαρομετρικών διαταραχών.

Μπορούμε να προβλέψουμε μια νέα εισβολή Burian;

Η σύγχρονη μετεωρολογία διαθέτει σημαντικά εργαλεία για την παρακολούθηση της πολικής δίνης, της στρατοσφαιρικής κυκλοφορίας και της πιθανότητας εμφάνισης ισχυρών ψυχρών εισβολών.

Τα παγκόσμια προγνωστικά μοντέλα, όπως το ECMWF και το GFS, επιτρέπουν την ανάλυση της εξέλιξης των αέριων μαζών και της διάταξης των βαρομετρικών συστημάτων.

Παράλληλα, η παρακολούθηση πιθανών επεισοδίων αιφνίδιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης μπορεί να προσφέρει χρήσιμες ενδείξεις για μεταβολές της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας σε βάθος αρκετών εβδομάδων.

Σύμφωνα με τη βρετανική μετεωρολογική υπηρεσία Met Office, οι επιδράσεις μιας σημαντικής στρατοσφαιρικής θέρμανσης μπορούν να εμφανιστούν στην επιφάνεια έπειτα από ημέρες ή εβδομάδες. Δεν οδηγούν, όμως, υποχρεωτικά σε έντονο ψύχος σε κάθε περιοχή της Ευρώπης.