28η Οκτωβρίου 1940: Τι καιρό έκανε την ημέρα που η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο – Οι βροχές, η ομίχλη και ο σκληρός χειμώνας που ακολούθησε

Ξημερώματα Δευτέρας, 28 Οκτωβρίου 1940. Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μία από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της. Στα βουνά της Ηπείρου και της Πίνδου, οι πρώτες πολεμικές επιχειρήσεις ξεκινούν μέσα σε δύσκολες φθινοπωρινές συνθήκες. Βροχές, υγρασία, χαμηλές νεφώσεις και κρύο συνθέτουν το σκηνικό στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Και καθώς οι εβδομάδες περνούν, ο καιρός εξελίσσεται σε έναν ακόμη σκληρό αντίπαλο για τους στρατιώτες του μετώπου.

Όταν αναφερόμαστε στην 28η Οκτωβρίου 1940, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στο ιστορικό «Όχι», στην ιταλική εισβολή και στην αντίσταση του ελληνικού στρατού.

Υπάρχει, όμως, και μία άλλη πλευρά εκείνης της περιόδου, που συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα: οι μετεωρολογικές συνθήκες κάτω από τις οποίες ξεκίνησαν και εξελίχθηκαν οι πολεμικές επιχειρήσεις.

Ο καιρός δεν ήταν απλώς το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κινήθηκαν οι στρατιώτες. Επηρέαζε τις μετακινήσεις, την ορατότητα, τη μεταφορά εφοδίων, την αντοχή των ανθρώπων και, τελικά, την καθημερινότητα ολόκληρου του μετώπου.

Πώς ήταν ο καιρός στις 28 Οκτωβρίου 1940;

Στην Ήπειρο και στην ορεινή ζώνη της Πίνδου, η έναρξη του πολέμου συνέπεσε με μια περίοδο άστατου φθινοπωρινού καιρού.

Οι ιστορικές μαρτυρίες και τα διαθέσιμα μετεωρολογικά στοιχεία περιγράφουν ένα περιβάλλον με αυξημένη υγρασία, νεφώσεις, βροχοπτώσεις και περιορισμένη κατά τόπους ορατότητα.

Μάλιστα, σε στρατιωτική μαρτυρία από την περιοχή των Ιωαννίνων, η 27η Οκτωβρίου περιγράφεται ως ημέρα με λίγη συννεφιά και τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές να έχουν ήδη αρχίσει.

Η επόμενη ημέρα βρήκε τις ελληνικές δυνάμεις να αντιμετωπίζουν την ιταλική επίθεση σε ένα ορεινό περιβάλλον που γινόταν ολοένα δυσκολότερο όσο εξελισσόταν η κακοκαιρία.

Χρειάζεται, βέβαια, μια σημαντική διευκρίνιση: δεν υπήρχαν τότε οι σημερινές δυνατότητες πυκνών μετεωρολογικών παρατηρήσεων. Επομένως, δεν μπορούμε να περιγράψουμε με την ίδια ακρίβεια τον καιρό κάθε περιοχής και κάθε ώρας της 28ης Οκτωβρίου.

Η γενική εικόνα για το μέτωπο, ωστόσο, είναι σαφής: η έναρξη του πολέμου συνέπεσε με δύσκολες καιρικές συνθήκες, οι οποίες επιδεινώθηκαν σημαντικά τους επόμενους μήνες.

Η Πίνδος και η Ήπειρος στο επίκεντρο των δύσκολων συνθηκών

Η γεωγραφία της περιοχής έπαιξε καθοριστικό ρόλο.

Η Πίνδος χαρακτηρίζεται από μεγάλες υψομετρικές διαφορές, απότομες πλαγιές, βαθιές χαράδρες και ορεινές διαβάσεις.

Όταν εκδηλώνονται παρατεταμένες βροχοπτώσεις σε τέτοιο ανάγλυφο, οι συνθήκες μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα δύσκολες.

Τα μονοπάτια γεμίζουν λάσπη, τα ορεινά ρέματα φουσκώνουν και η μεταφορά ανθρώπων, πυρομαχικών και τροφίμων γίνεται πιο απαιτητική.

Στις πρώτες ημέρες των επιχειρήσεων, οι συνεχείς βροχοπτώσεις προκάλεσαν σημαντικά προβλήματα στις μετακινήσεις, ενώ καταγράφονται αναφορές για υπερχείλιση χειμάρρων και δυσκολίες στην περιοχή του Αώου και του Σαρανταπόρου.

Δεν είναι τυχαίο ότι στις ιστορικές καταγραφές της μάχης της Πίνδου γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στις αντίξοες καιρικές συνθήκες κάτω από τις οποίες πολέμησαν οι ελληνικές δυνάμεις.

Η βροχή και η ομίχλη επηρέαζαν τις πολεμικές επιχειρήσεις

Η βροχή και η χαμηλή νέφωση είχαν άμεσες πρακτικές συνέπειες στο πεδίο των μαχών.

Η περιορισμένη ορατότητα δυσκόλευε την αναγνώριση θέσεων και την παρατήρηση των κινήσεων του αντιπάλου, ενώ το λασπωμένο έδαφος επιβράδυνε τις μετακινήσεις.

Οι ορεινοί δρόμοι της εποχής δεν είχαν τις σημερινές υποδομές. Ακόμη και μία παρατεταμένη βροχόπτωση μπορούσε να μετατρέψει μια διαδρομή λίγων χιλιομέτρων σε πολύωρη προσπάθεια.

Οι δυσκολίες αυτές επηρέαζαν και τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές.

Η μεταφορά πυρομαχικών, τροφίμων και τραυματιών αποτελούσε καθημερινή δοκιμασία, ιδιαίτερα σε απομακρυσμένα ορεινά σημεία.

Ο χειμώνας του 1940–1941: Όταν το κρύο έγινε ένας ακόμη εχθρός

Αν οι βροχές δυσκόλεψαν τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου, ο χειμώνας που ακολούθησε δημιούργησε ακόμη πιο ακραίες συνθήκες.

Σύμφωνα με ιστορικές μετεωρολογικές καταγραφές, ο Δεκέμβριος του 1940 ήταν ιδιαίτερα ψυχρός στην περιοχή του μετώπου.

Σε ορισμένες περιοχές σημειώθηκαν θερμοκρασίες πολύ κάτω από το μηδέν, ενώ οι χιονοπτώσεις και ο παγετός επηρέασαν τις ορεινές διαβάσεις.

Οι στρατιώτες έπρεπε πλέον να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τις πολεμικές επιχειρήσεις, αλλά και τις συνέπειες της πολύωρης έκθεσης στο κρύο, της υγρασίας και του χιονιού.

Οι συνθήκες αυτές αύξησαν τον κίνδυνο κρυοπαγημάτων και άλλων προβλημάτων υγείας, ιδιαίτερα όταν ο ρουχισμός και τα υποδήματα παρέμεναν βρεγμένα για πολλές ώρες.

Οι πραγματικές θερμοκρασίες που καταγράφηκαν στο μέτωπο

Οι μετεωρολογικές παρατηρήσεις από τον χειμώνα του 1940–1941 αποτυπώνουν το μέγεθος της δοκιμασίας.

Ιστορικές μετρήσεις από τη μετεωρολογική έρευνα του Στέφανου Παπαγιαννάκη, όπως παρουσιάζονται στο αρχείο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Οι τιμές αφορούν τον χειμώνα που ακολούθησε την 28η Οκτωβρίου και όχι την ίδια την ημέρα της επετείου.

Οι θερμοκρασίες αυτές προέρχονται από μετεωρολογικούς σταθμούς και δεν αποτυπώνουν απαραίτητα τις ακόμη χαμηλότερες τιμές που μπορούσαν να επικρατούν στις χιονισμένες κορυφές και κοντά στην επιφάνεια του εδάφους.

Σε υψόμετρα μεγαλύτερα των 1.500 μέτρων, οι συνθήκες μπορούσαν να είναι ακόμη δυσμενέστερες.

Πώς γνωρίζουμε σήμερα τον καιρό εκείνης της εποχής;

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η μετεωρολογική ιστορία του ελληνοϊταλικού πολέμου δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε αφηγήσεις.

Ο Στέφανος Παπαγιαννάκης, ο οποίος υπηρέτησε ως έφεδρος αξιωματικός στο μέτωπο, συγκέντρωσε και μελέτησε μετεωρολογικές παρατηρήσεις από σταθμούς κοντά στις περιοχές των επιχειρήσεων.

Το 1951 επεξεργάστηκε στοιχεία από την Κέρκυρα, τα Ιωάννινα, την Καστοριά, τη Φλώρινα, την Κορυτσά και άλλες περιοχές, συνθέτοντας μια πολύτιμη καταγραφή των καιρικών συνθηκών του πολέμου.

Παράλληλα, έχουν διασωθεί ιστορικά μετεωρολογικά αρχεία από άλλους σταθμούς της Ελλάδας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι χειρόγραφες παρατηρήσεις του σταθμού Θησείου για το 1940, που περιλαμβάνουν στοιχεία θερμοκρασίας, νεφώσεων, ανέμων, βροχόπτωσης και ατμοσφαιρικής πίεσης.

Αυτό μας επιτρέπει να εξετάζουμε το παρελθόν όχι μόνο μέσα από την ιστορική μνήμη, αλλά και μέσα από πραγματικές μετεωρολογικές μετρήσεις.

Ο καιρός ως κομμάτι της ιστορίας

Ο καιρός δεν καθόρισε από μόνος του την έκβαση των μαχών. Επηρέασε, όμως, καθοριστικά τις συνθήκες στις οποίες έπρεπε να επιχειρήσουν οι στρατιώτες.

Οι βροχές του φθινοπώρου, οι λασπωμένοι δρόμοι, οι χιονοπτώσεις του χειμώνα και οι πολικές θερμοκρασίες στα ορεινά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του 1940.

Πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις υπήρχαν άνθρωποι που περπατούσαν επί ώρες σε δύσβατα μονοπάτια, προσπαθούσαν να παραμείνουν ζεστοί και στεγνοί και αγωνίζονταν να μεταφέρουν τα απαραίτητα εφόδια μέσα σε εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες.

86 χρόνια μετά, η 28η Οκτωβρίου μέσα από τη ματιά της μετεωρολογίας

Η 28η Οκτωβρίου 1940 παραμένει μία από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της ελληνικής ιστορίας.

Η μελέτη των καιρικών συνθηκών εκείνης της περιόδου προσθέτει μία διαφορετική διάσταση στα γεγονότα.

Μας υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι που βρέθηκαν στα βουνά της Ηπείρου και της Πίνδου δεν είχαν απέναντί τους μόνο τον εχθρικό στρατό, αλλά και ένα ιδιαίτερα απαιτητικό φυσικό περιβάλλον.

Η βροχή, το χιόνι και το κρύο δεν είναι απλώς λεπτομέρειες στις αφηγήσεις του 1940. Είναι μέρος της καθημερινής πραγματικότητας των ανθρώπων που έγραψαν εκείνη την ιστορία.

Και ίσως αυτός να είναι ένας ακόμη λόγος να θυμόμαστε την 28η Οκτωβρίου όχι μόνο μέσα από τις μεγάλες ιστορικές στιγμές, αλλά και μέσα από τις πραγματικές συνθήκες στις οποίες αυτές διαδραματίστηκαν.