Την άνοιξη του 1613 π.Χ., η Σαντορίνη γνώρισε την μεγαλύτερη ηφαιστειακή έκρηξη που έχει καταγραφεί τα τελευταία τουλάχιστον 10.000 χρόνια, καταστρέφοντας ολοσχερώς τη Θήρα και τα κοντινά νησιά σε ακτίνα πολλών χιλιομέτρων. Η έκρηξη προκάλεσε παλιρροϊκά κύματα που σάρωσαν τις ακτές των γύρω νησιών και της βόρειας Κρήτης, πιθανώς καταστρέφοντας παραθαλάσσιους οικισμούς, χωρίς όμως να είναι η κύρια αιτία της παρακμής του Μινωϊκού πολιτισμού.
Μια πρόσφατη έρευνα, δημοσιευμένη στο περιοδικό Scientific Reports του Nature Group, αποκαλύπτει πώς ήταν η Σαντορίνη πριν από τη μεγάλη έκρηξη, πριν από περίπου 3.600 χρόνια. Ο Ούγγρος γεωεπιστήμονας Ντέιβιντ Κάρατσον, μαζί με Έλληνες επιστήμονες, μελέτησαν υποθαλάσσια απομεινάρια και δείγματα ανδεσιτικής λάβας στην ελαφρόπετρα, προχωρώντας στην ανασύσταση της λεγόμενης Προ-Καμένης.
Η Προ-Καμένη αναπτύχθηκε μέσα στην ημίκλειστη καλδέρα που είχε δημιουργηθεί από την προηγούμενη μεγάλη έκρηξη της Ρίβας πριν από 22.000 χρόνια. Σύμφωνα με τη μελέτη, το νησί αυτό είχε όγκο 2,2–2,5 κυβικά χιλιόμετρα και η λάβα του χρονολογείται πριν από περίπου 20.000 χρόνια. Η προ-Καμένη αποτέλεσε τον πυρήνα που καταστράφηκε τελείως κατά τη μινωική έκρηξη της Θήρας.
Η μελέτη αποκαλύπτει ότι πριν από τη μινωική έκρηξη, η Σαντορίνη είχε ένα μικρό λιμάνι και ένα κεντρικό νησί, παρόμοιο με τη σημερινή Καμένη, ενώ η προ-μινωική καλδέρα ήταν μικρότερη και με περιορισμένα ανοίγματα. Ο ρυθμός ανάπτυξης της Προ-Καμένης ήταν πολύ πιο αργός σε σχέση με τη σημερινή Παλαιά και Νέα Καμένη, που εμφανίστηκαν μετά το 1600 π.Χ.
Η έκρηξη της Θήρας θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες στη διάρκεια του Ολοκαίνου, με όγκο προϊόντων 117–129 κυβικά χιλιόμετρα, ισοδύναμο με 78–86 κυβικά χιλιόμετρα πυκνών πετρωμάτων. Μέρος των πυροκλαστικών προϊόντων προέρχεται από την Προ-Καμένη, η οποία αναγνωρίζεται χάρη στη σύνθεσή της από μαύρο υαλώδη ανδεσίτη, διακριτό γεωχημικά από τη Θήρα.
Η νέα αυτή έρευνα δίνει πολύτιμες πληροφορίες για το προ-μινωικό τοπίο της Σαντορίνης και την εξέλιξη της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο Αιγαίο, επιτρέποντας καλύτερη κατανόηση της ιστορικής και γεωλογικής κληρονομιάς του νησιού.
