Η 21η Οκτωβρίου, 294η ημέρα του έτους κατά το Γρηγοριανό ημερολόγιο (ή 295η σε δίσεκτα έτη), έχει χαραχτεί στη συλλογική μνήμη ως ημερομηνία μιας από τις πιο σκοτεινές στιγμές στη σύγχρονη ιστορία της Αττικής. Ήταν 21 Οκτωβρίου 1994, όταν μια σφοδρή καταιγίδα προκάλεσε την υπερχείλιση του ρέματος Ποδονίφτη, με αποτέλεσμα 14 άνθρωποι να χάσουν τη ζωή τους μέσα σε λίγες ώρες. Δρόμοι μετατράπηκαν σε χειμάρρους, σπίτια πλημμύρισαν, ολόκληρες γειτονιές της Νέας Ιωνίας και του Περισσού βυθίστηκαν στο νερό – και μαζί τους, βύθισε και κάθε αυταπάτη πως η Ελλάδα είναι «προστατευμένη» από τέτοιες τραγωδίες.
Το ρέμα που έγινε σωληνωτός τάφος
Ο Ποδονίφτης είναι ένα φυσικό ρέμα που πηγάζει από την Πεντέλη και μέσω Χαλανδρίου, Φιλοθέης και Νέας Ιωνίας εκβάλλει στον Κηφισό. Το όνομά του προέρχεται από τις λέξεις πους + νίπτω («πλένω τα πόδια μου»), καθώς παλαιότερα τα λιγοστά νερά του χρησίμευαν ως πρόχειρη διάβαση. Η ιστορική του πορεία, όμως, συνδέεται στενά με την ανοργάνωτη και άναρχη ανάπτυξη της πρωτεύουσας.
Όπως τα περισσότερα ρέματα της Αττικής, έτσι και ο Ποδονίφτης μπαζώθηκε και “εγκιβωτίστηκε”. Μετατράπηκε σταδιακά σε υπόγειο αγωγό ομβρίων, εξαφανισμένος κάτω από το μπετόν. Η φύση όμως δεν ξεχνά. Κι όταν πιέζεται, εκδικείται.
Από τον προσφυγικό συνοικισμό στην αστική ασφυξία
Η περιοχή γύρω από το ρέμα του Ποδονίφτη φιλοξένησε από το 1923 χιλιάδες Μικρασιάτες πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στους «Ποδαράδες», τη μετέπειτα Νέα Ιωνία. Η πόλη χτίστηκε βιαστικά, χωρίς σχέδιο, με στενούς δρόμους και ελάχιστους ελεύθερους χώρους. Το ρέμα παρέμενε στην επιφάνεια ως φυσική απορροή, μέχρι που αποφασίστηκε να «θυσιαστεί» κι αυτό στο όνομα της αστικής επέκτασης.
Το τσιμέντωμα του Ποδονίφτη ξεκίνησε το 1974 και ολοκληρώθηκε σε τρεις φάσεις. Η τελευταία, το 1993, μπάζωσε και τα τελευταία ανοιχτά τμήματα. Έναν χρόνο αργότερα, η Αττική πλήρωσε το τίμημα.
21 Οκτωβρίου 1994 – Η μέρα που πνίγηκε μια πόλη
Η κακοκαιρία είχε προβλεφθεί. Όμως αντί να υπάρξει πρόληψη, οι αρμόδιες υπηρεσίες αδιαφόρησαν. Μέσα σε λίγη ώρα, ο Ποδονίφτης υπερχείλισε και το νερό πλημμύρισε τη Νέα Ιωνία, τη Φιλαδέλφεια, τη Νέα Χαλκηδόνα, τον Περισσό, το Νέο Ηράκλειο. 14 άνθρωποι πνίγηκαν – κάποιοι μέσα στα ίδια τους τα σπίτια. Οι υλικές καταστροφές ήταν τεράστιες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, τα κεντρικά γραφεία του ΚΚΕ στον Περισσό πλημμύρισαν, ενώ πολύτιμο ιστορικό αρχείο χάθηκε για πάντα.
Τέσσερις άνθρωποι οδηγήθηκαν στη Δικαιοσύνη: εργολάβοι, επιβλέποντες έργων και στελέχη της ΕΥΔΑΠ. Όλοι αθωώθηκαν, αφού –σύμφωνα με την απόφαση– «υπαίτια ήταν η κακοκαιρία». Μα η κακοκαιρία δεν σχεδιάζει, δεν μπαζώνει ρέματα, δεν υπογράφει άδειες. Αυτό το κάνει ο άνθρωπος.
Το 1995, το Συμβούλιο της Επικρατείας σταμάτησε τα έργα εγκιβωτισμού, κρίνοντάς τα επικίνδυνα. Κι όμως, το 2018 η ιστορία πήγε να επαναληφθεί: νέα σχέδια για εγκιβωτισμό του Ποδονίφτη προωθήθηκαν από την Περιφέρεια Αττικής. Οι δήμοι Νέας Φιλαδέλφειας-Χαλκηδόνας και Αθηναίων αντέδρασαν, περιβαλλοντικές οργανώσεις κινητοποιήθηκαν και το 2019 το ΣτΕ ακύρωσε τα σχέδια.
Κι ακόμα σήμερα, τριάντα χρόνια μετά, ο κίνδυνος πλημμύρας παραμένει. Τα ρέματα της Αττικής παραμένουν κρυμμένα κάτω από μπετόν, τα βουνά γύρω από την πόλη είναι καμένα, η απορροή νερού ανύπαρκτη. Η πόλη παραμένει εκτεθειμένη. Όχι στην «κακοκαιρία». Στην αδιαφορία.
